بازبینی‌شده توسط تیم حقوقی پارسی وکیل · آخرین به‌روزرسانی: آبان ۱۴۰۵
مالکیت فکری

ثبت اختراع: شرایط، مراحل و مدت

اختراع باید جدید باشد، گام ابتکاری داشته باشد و در صنعت کاربرد داشته باشد. قانون ۱۴۰۳ مسیر ثبت را عوض کرده: انتشار اظهارنامه پیش از اعطا و فرصت اعتراض ۹ ماهه. اینجا مواد را با شماره می‌خوانید؛ هزینه‌ها و زمان‌های عملی تأیید نشده‌اند و نیامده‌اند.

قانون ۱۴۰۳ (قانون ۱۳۸۶ نسخ شده)
مدت حمایت: ۲۰ سال
بازبینی ۵ آبان ۱۴۰۵

ثبت اختراع چه شرط و مسیری دارد؟

پاسخ کوتاه: طبق ماده ۱ «قانون حمایت از مالکیت صنعتی» اختراع «نتیجهٔ فکر فرد یا افراد است که راه‌حل عملی جدیدی را برای حل مشکل فنی مشخص در زمینهٔ صنعت ارائه می‌نماید» و می‌تواند فراورده یا فرایند باشد؛ بهره‌مندی از حقوق آن منوط به ثبت است (ماده ۳). شرایط ثبت سه‌تاست: جدید بودن، گام ابتکاری و کاربرد صنعتی (ماده ۱۲). مدت اعتبار گواهینامه بیست سال از تاریخ تسلیم اظهارنامه است، مشروط به پرداخت هزینهٔ تمدید (مواد ۳۴ و ۶۵). در مسیر جدید اظهارنامه پس از ۱۸ ماه منتشر می‌شود (ماده ۲۷) و هر شخص تا ۹ ماه پس از انتشار متن نهایی می‌تواند اعتراض کند (ماده ۲۹).
قانون ۱۳۸۶ با ماده ۱۵۰ قانون ۱۴۰۳ نسخ شده؛ پرسش‌های پرتکرار پورتال هنوز گاهی به ماده ۱۶ قدیم ارجاع می‌دهد. آیین‌نامهٔ اجرایی اصلی (ماده ۱۴۹) پیدا نشد و اجرای عملی بخش‌هایی مثل بررسی ماهوی یک‌ساله و «کارگزار تخصصی» (ماده ۱۴۵) تأیید نشد.

سه شرط ثبت (ماده ۱۲)

شرطمعنا در قانون
جدید بودناختراع در فن یا صنعت پیشین وجود نداشته باشد؛ فن پیشین هر چیزی است که در هر نقطه از جهان با انتشار شفاهی، کتبی، استفادهٔ عملی یا هر طریق دیگر برای عموم افشا شده باشد (تبصرهٔ ۲)
گام ابتکاریاختراع برای دارندهٔ مهارت متعارف در آن فن یا صنعت معلوم و آشکار نباشد
کاربرد صنعتیدر رشته‌ای از صنعت قابل ساخت یا استفاده باشد؛ «صنعت» مفهوم عام دارد و صنایع دستی، کشاورزی، ماهیگیری و خدمات را هم شامل می‌شود (تبصرهٔ ۱)

افشای اختراع در شش ماه پیش از تاریخ تقاضا (یا در موارد مقتضی قبل از تاریخ حق تقدم) مانع ثبت توسط مخترع یا نمایندهٔ او نیست (تبصرهٔ ۳).

چه چیزی اختراع به‌شمار نمی‌آید؟

ماده ۴ هفت دسته را از مصادیق اختراع بیرون می‌داند یا از حمایت خارج می‌کند:

  • کشفیات، نظریه‌های علمی، روش‌های ریاضی و آثار هنری؛
  • کاربرد جدید از فراورده‌ها یا فرایندهای شناخته‌شده؛
  • طرح‌ها، قواعد و روش‌های انجام فعالیت‌های ذهنی و اجتماعی، کسب‌وکار و بازی‌ها؛
  • روش‌های پیشگیری، تشخیص، جراحی و درمان بیماری‌های انسان و حیوان (فراوردهٔ مورد استفاده در این روش‌ها که با تعریف اختراع منطبق باشد استثناست)؛
  • گیاهان، جانوران و میکروارگانیسم‌ها آن‌گونه که در طبیعت یافت می‌شوند (با استثنای تبصره‌ها برای دست‌ورزی‌شده‌ها)؛
  • اختراعی که بهره‌برداری از آن خلاف موازین شرعی، نظم عمومی یا اخلاق حسنه باشد؛
  • اختراعی که بهره‌برداری از آن با حفظ حیات یا سلامت انسان مغایرت دارد یا به محیط زیست و تنوع زیستی آسیب جدی می‌زند.
نرم‌افزار و هوش مصنوعی در فهرست ماده ۴ به‌صراحت نیامده‌اند؛ این صفحه دربارهٔ آن‌ها حکم نمی‌دهد و فقط عین بند ۳ (روش‌های کسب‌وکار) را نقل می‌کند.

چه کسی حق ثبت دارد؟ اختراع کارمند

  • ماده ۵: مخترع (یا قائم‌مقام و نمایندهٔ قانونی او) و شخصی که اختراع به سفارش او حاصل شده، با رعایت حقوق مخترع. اگر چند نفر مشترکاً اختراعی را پدید آورده باشند، حق تقاضا و حقوق گواهینامه به‌طور مشترک به آن‌هاست؛ کارکنان مرجع ثبت حق تقاضا برای خود یا دیگری را ندارند.
  • اختراع همزمان (ماده ۸): کسی که اظهارنامهٔ خود را زودتر تسلیم کرده حق ثبت را دارد.
  • اختراع ناشی از استخدام یا قرارداد (ماده ۹): حقوق مادی متعلق به کارفرماست مگر به شکل دیگری توافق شده باشد؛ ولی طبق تبصره اگر اختراع در چهارچوب موضوع فعالیت قراردادی مخترع نباشد یا تعیین تکلیف نشده باشد، حقوق مادی متعلق به پیمانکار یا مستخدم است، مگر با دانش، اطلاعات، فناوری یا ابزار و تجهیزات کارفرما حاصل شده باشد؛ در آن صورت حق ثبت با مخترع و حق بهره‌برداری غیرانحصاری با کارفرماست.
  • حقوق معنوی (مواد ۵۴ و ۵۶): مخترع حق دارد نامش در گواهینامه بیاید، حتی اگر حقوق مادی از آنِ دیگری باشد، و این حق دائمی است.

«اختراع کارمند همیشه مال مخترع است» و «همیشه مال کارفرماست» هر دو ساده‌سازی نادرست‌اند؛ متن ماده ۹ و تبصره‌اش را بخوانید.

از اظهارنامه تا گواهینامه

  1. اظهارنامه (مواد ۱۳ تا ۱۸): ثبت اختراع مستلزم تسلیم اظهارنامه به مرجع ثبت است. اظهارنامه شامل هویت مخترع و مالک، توصیف، خلاصه، ادعا یا ادعاها و نقشه (در صورت وجود) است؛ پیوست‌ها: مدرک هویت، رسید هزینه‌های قانونی، مدرک نمایندگی و مدرک حق تقدم (حداکثر ظرف یک ماه). توصیف باید اختراع را «به‌طور کامل و مؤثر» افشا کند (ماده ۱۷) و ادعاها گستره حمایت را گویا، موجز و کامل تعیین کنند و از چهارچوب توصیف فراتر نروند (ماده ۱۸).
  2. بررسی شکلی (ماده ۲۳): برای اصلاح و تکمیل اظهارنامه یک ماه مهلت داده می‌شود (تمدید فقط یک‌بار و حداکثر ۳۰ روز)؛ به تصمیم رفع نقص یا رد می‌توان ظرف یک ماه از ابلاغ به هیأت رسیدگی به اختلافات ثبت مالکیت صنعتی اعتراض کرد.
  3. بررسی ماهوی (ماده ۲۶): مرجع ثبت شرایط ماهوی را ظرف یک سال از تاریخ تسلیم بررسی و نتیجه را ابلاغ می‌کند؛ این مهلت حداکثر تا شش ماه دیگر قابل افزایش است.
  4. انتشار (ماده ۲۷): اظهارنامه پس از گذشت هجده ماه از تاریخ ثبت آن (یا تاریخ حق تقدم، در صورت مقتضی) برای عموم منتشر می‌شود.
  5. اعتراض ثالث (مواد ۲۹ و ۳۰): پس از انتشار متن نهایی، هر شخص می‌تواند ظرف نه ماه اعتراض کند؛ هیأت حداکثر ظرف سه ماه رسیدگی می‌کند. بعد از مهلت نه‌ماهه، اعتراض به اختراع ثبت‌شده در مرجع قضایی مطرح می‌شود.
  6. صدور گواهینامه (ماده ۳۲): مرجع ثبت اختراع را ثبت می‌کند و پس از دریافت هزینهٔ مربوط گواهینامه را صادر و تسلیم می‌کند.

طبق پورتال مرکز مالکیت معنوی (دریافت ۵ آبان ۱۴۰۵) ضمائم اظهارنامه (توصیف، خلاصه، ادعانامه و نقشهٔ فنی) باید فایل‌های جدا باشند و هنگام ثبت اظهارنامهٔ الکترونیک بارگذاری شوند؛ برای شروع، ورود به حساب کاربری لازم است و ساخت حساب با عضویت در ثنا ممکن می‌شود. ماده ۱۳۶ هم مرجع ثبت را موظف به انجام مراحل در سامانهٔ الکترونیکی کرده است.

حق تقدم، سوابق خارجی و PCT

  • حق تقدم کنوانسیون پاریس برای اختراع دوازده ماه است (ماده ۱۰)؛ متقاضی اختراعی که قبلاً در خارج اظهارنامه داده، در ایران فقط وقتی می‌تواند ثبت کند که بیش از دوازده ماه از تسلیم اولین اظهارنامهٔ خارجی نگذشته باشد (ماده ۲۲، تبصره).
  • بیان پورتال (۵ آبان ۱۴۰۵؛ ادعای پورتال، نه متن قانون الحاق): برای ورود به فاز ملی ایران در سیستم PCT «۳۰ ماه» از تاریخ ثبت اظهارنامهٔ PCT یا حق تقدم فرصت هست. همان پورتال اعلام کرده از ۹ مهر ۱۴۰۴ اداره ثبت اختراعات بین‌المللی ایران اظهارنامه‌های بین‌المللی را فقط الکترونیکی دریافت می‌کند و فارسی از ۱۴۰۴/۰۲/۲۵ یکی از زبان‌های قابل‌پذیرش است.

بیست سال حمایت و شرط آن

ماده ۳۴: مدت اعتبار گواهینامه، مشروط به رعایت ماده ۶۵، بیست سال از تاریخ تسلیم اظهارنامه است (نه از تاریخ صدور گواهینامه). ماده ۶۵: پرداخت هزینهٔ تمدید پس از گذشت دو سال از تاریخ تسلیم اظهارنامه آغاز می‌شود و تأخیر تا شش ماه فقط با جریمهٔ معادل دو برابر هزینهٔ تمدید مجاز است. زوال حق اختراع با انقضای مدت، اعراض، نپرداختن هزینهٔ سالانه یا دوره‌ای، یا ابطال گواهینامه رخ می‌دهد (ماده ۶۲) و پس از آن هر شخص مجاز است از اختراع بهره‌برداری کند (ماده ۶۳). مبلغ هزینه‌ها در ماده ۱۴۰ است و در این صفحه نیامده.

حقوق مالک، نقض و ابطال

  • بهره‌برداری از اختراع ثبت‌شده توسط غیر مالک منوط به موافقت اوست (ماده ۳۵)؛ حقوق مادی برای فراورده شامل ساخت، واردات، عرضه برای فروش، فروش و استفاده و برای فرایند شامل استفاده از فرایند است (مواد ۳۶ و ۳۷). از استثناها: بهره‌برداری برای تحقیقات علمی، آزمایشی، آموزشی و پژوهشی و استفادهٔ شخصی بدون مقاصد تجاری (ماده ۳۸).
  • هر فعالیتی که حقوق انحصاری مالک را تضییع کند، به شرط آنکه پس از تاریخ ثبت باشد، نقض است (ماده ۷۰)؛ ناقض باید همهٔ خسارات را جبران کند (ماده ۷۲)؛ معترض می‌تواند از مرجع قضایی تأمین خواسته و دستور توقیف فراورده‌های ناقض و دستور موقت بخواهد (ماده ۷۳؛ مفاهیم را در تأمین خواسته و دستور موقت ببینید).
  • پروانهٔ اجباری (مواد ۳۹ و ۴۰): از جمله وقتی سه سال از تسلیم اظهارنامه یا دو سال از صدور گواهینامه گذشته و مخترع بدون عذر موجه در ایران از اختراع بهره‌برداری یا آن را به‌اندازهٔ کافی عرضه نکرده باشد؛ هیأتی با رئیس مرجع ثبت، بالاترین مقام دستگاه ذی‌ربط و یک قاضی متخصص تصمیم می‌گیرد و تصمیم ظرف بیست روز در مرجع قضایی قابل اعتراض است.
  • ابطال (ماده ۶۷): از جمله وقتی چهار سال از تسلیم اظهارنامه یا سه سال از ثبت (هر کدام طولانی‌تر) گذشته و دارنده بدون عذر موجه اقدام مؤثری برای ساخت یا استفاده در ایران نکرده باشد؛ هر شخص می‌تواند ابطال گواهینامه یا بخشی از ادعاها را از مرجع قضایی بخواهد.
  • واگذاری و ارث: حقوق مادی قابل نقل و انتقال است (ماده ۵۷)، قراردادهای انتقال یا اجازهٔ بهره‌برداری باید در دفتر اسناد رسمی ثبت و خلاصه‌اش پشت گواهینامه درج شود (ماده ۵۸)، و با فوت دارنده در مدت اعتبار به ورثه منتقل می‌شود (ماده ۵۹). نقض حق اختراع جرم هم هست (ماده ۱۳۱ بند ۱).
اگر اختراعتان بیشتر شکل یا ظاهر است، «نمونهٔ شیء مصرفی» (مواد ۷۴ تا ۸۱) را بررسی کنید: ثبتش مستلزم جدید بودن و کاربرد صنعتی است و مدت گواهینامه سه سال است، با یک دورهٔ تمدید سه‌ساله.

به وکیل یا کارگزار اختراع نیاز دارید؟

وکلای پارسی وکیل را بر اساس شهر و تخصص پیدا کنید.

وکیل‌یاب

چه چیزهایی منسوخ یا غلط است

  • استناد به قانون ثبت اختراعات ۱۳۸۶ و ماده ۱۶ آن؛ نسخ شده و مبنای هزینهٔ تمدید ماده ۶۵ قانون ۱۴۰۳ است (آغاز بعد از دو سال، نه یک سال).
  • «اختراع پس از ثبت آگهی می‌شود»؛ در قانون جدید اظهارنامه ۱۸ ماه پس از ثبت اظهارنامه منتشر می‌شود و اعتراض ۹ ماهه دارد.
  • «مدت ۲۰ ساله از تاریخ صدور گواهینامه است»؛ ماده ۳۴ از تاریخ تسلیم اظهارنامه می‌گوید.
  • «برای تأیید در ایران شش ماه پس از اظهارنامهٔ خارجی وقت دارید»؛ ماده ۲۲ تبصره دوازده ماه می‌گوید.
  • «روش درمان و جراحی را می‌شود ثبت کرد»؛ ماده ۴ بند ۴ آن را از اختراع خارج می‌داند.
  • «ثبت اختراع کاغذی و حضوری است»؛ ماده ۱۳۶ و اعلان پورتال از سامانهٔ الکترونیکی می‌گویند.

ادامهٔ مسیر

ثبت برند

علامت تجاری، مراحل و ابطال. بخوانید ←

ثبت شرکت

تأسیس شرکت برای بهره‌برداری از اختراع. راهنما ←

تأمین خواسته

توقیف فراوردهٔ ناقض پیش از حکم. بخوانید ←

وکیل‌یاب

وکیل در شهر شما. بیابید ←

منابع و آخرین بازبینی

آخرین بازبینی محتوا: ۵ آبان ۱۴۰۵. مواد قانونی از متن قانون نقل و با آن تطبیق داده شده‌اند؛ ارقام و تاریخ‌ها فقط وقتی آمده‌اند که منبع رسمی یا اعلام رسمی داشته‌اند.

  • قانون حمایت از مالکیت صنعتی (مصوب ۱۴۰۳/۰۳/۰۱؛ تأیید شورای نگهبان ۱۴۰۳/۰۳/۲۳؛ ابلاغ ۱۴۰۳/۰۴/۱۶): مواد ۱ تا ۱۳۶ و ۱۴۳، ۱۴۵، ۱۴۷، ۱۴۹ و ۱۵۰ (به‌ویژه مواد ۱، ۳ تا ۱۰، ۱۲ تا ۳۴، ۳۹، ۴۰، ۵۴ تا ۵۹، ۶۲ تا ۷۳ و ۷۴ تا ۸۱).
  • قانون ثبت اختراعات، طرح‌های صنعتی و علائم تجاری (۱۳۸۶): نسخ‌شده و فقط برای مقایسه. پورتال مرکز مالکیت معنوی (iripo.ssaa.ir و ipm.ssaa.ir) و اخبار آن، دریافت ۵ آبان ۱۴۰۵.
  • تاریخ انتشار در روزنامهٔ رسمی و لازم‌الاجرایی دقیق قانون، آیین‌نامهٔ اجرایی اصلی، اجرای عملی بررسی ماهوی و کارگزار تخصصی، تشکیل مجتمع قضایی ویژه، فاز ملی ۳۰ ماهه (فقط بیان پورتال)، هزینه‌ها و مدت عملی ثبت در این صفحه تأیید نشد.

این صفحه راهنمای عمومی است و جای مشاورهٔ وکیل یا نظر مرجع رسمی را نمی‌گیرد. قوانین و ابلاغیه‌ها تغییر می‌کنند؛ پیش از اقدام، متن روز و وضعیت پروندهٔ خودتان را بررسی کنید. پارسی وکیل سامانه‌های رسمی را اداره نمی‌کند و استعلام زنده انجام نمی‌دهد.

آنچه احتمالاً می‌پرسید

شرایط ثبت اختراع چیست؟
سه شرط ماده ۱۲: جدید بودن (در فن پیشین در هیچ نقطه از جهان افشا نشده باشد)، گام ابتکاری (برای دارندهٔ مهارت متعارف آشکار نباشد) و کاربرد صنعتی (در رشته‌ای از صنعت قابل ساخت یا استفاده باشد).
چه چیزهایی را نمی‌شود اختراع ثبت کرد؟
ماده ۴: کشفیات و نظریه‌های علمی و روش‌های ریاضی، کاربرد جدید از چیزهای شناخته‌شده، روش‌های ذهنی و کسب‌وکار و بازی‌ها، روش‌های درمان و جراحی، گیاه و جانور و میکروارگانیسم آن‌گونه که در طبیعت هستند، و اختراع خلاف شرع، نظم عمومی، اخلاق، سلامت یا محیط زیست. نرم‌افزار در فهرست نیامده و این صفحه حکم نمی‌دهد.
مدت اعتبار گواهینامه اختراع چقدر است؟
بیست سال از تاریخ تسلیم اظهارنامه (ماده ۳۴)، مشروط به پرداخت هزینهٔ تمدید که بعد از دو سال از تسلیم اظهارنامه شروع می‌شود (ماده ۶۵).
اظهارنامهٔ اختراع کی منتشر می‌شود و چه کسی می‌تواند اعتراض کند؟
پس از هجده ماه از تاریخ اظهارنامه (ماده ۲۷). هر شخص ظرف نه ماه از انتشار متن نهایی می‌تواند اعتراض کند (ماده ۲۹).
اختراعی که کارمند در شرکت کرده مال کیست؟
پیش‌فرض ماده ۹ حقوق مادی را برای کارفرما می‌داند مگر توافق دیگری باشد؛ تبصره استثنا دارد (اختراع خارج از موضوع قرارداد یا تعیین‌تکلیف‌نشده؛ مگر با ابزار و دانش کارفرما، که حق ثبت با مخترع و حق بهره‌برداری غیرانحصاری با کارفرماست). نام مخترع همیشه در گواهینامه می‌آید (ماده ۵۴).
اگر دو نفر هم‌زمان اختراع کنند؟
ماده ۸: کسی که اظهارنامه‌اش را زودتر تسلیم کرده حق ثبت را دارد.
حق تقدم در ثبت اختراع چقدر است؟
دوازده ماه از تاریخ تسلیم اولین اظهارنامه (ماده ۱۰ قانون ۱۴۰۳)؛ ثبت در ایران پس از اظهارنامهٔ خارجی هم باید ظرف دوازده ماه باشد (ماده ۲۲، تبصره).
اگر از اختراع ثبت‌شده‌ام استفاده نکنم چه می‌شود؟
ممکن است پروانهٔ بهره‌برداری اجباری صادر شود (ماده ۳۹ بند ۳: سه سال از تسلیم یا دو سال از صدور) یا گواهینامه باطل شود (ماده ۶۷ بند ۵: چهار سال از تسلیم یا سه سال از ثبت، هر کدام طولانی‌تر)، در هر دو بدون عذر موجه.
ثبت اختراع چقدر هزینه دارد؟
جدول هزینه‌ها در ماده ۱۴۰ قانون است و مبلغ تعرفه‌ای است؛ این صفحه عدد نمی‌آورد. رقم روز را از پورتال مرکز مالکیت معنوی بگیرید.
ثبت اختراع چقدر طول می‌کشد؟
قانون مهلت‌هایی مثل یک سال (+شش ماه) برای بررسی ماهوی (ماده ۲۶) و هجده ماه تا انتشار (ماده ۲۷) آورده؛ اینکه در عمل چقدر زمان می‌برد در این بررسی تأیید نشد و عددی داده نمی‌شود.

سرویس‌های مرتبط دیگر

اگر این صفحه برایتان جذاب بود، این مطالب و سرویس‌ها هم احتمالاً مفید خواهند بود.

کار را با نصب پارسی وکیل آغاز کنید

روی هر سکویی هستید، یک گزینه مناسب پارسی وکیل برای شما آماده است. اندروید نیتیو، نسخه وب، یا ربات‌های تلگرام و بله.

مشاهده گزینه‌های نصب