بازبینی‌شده توسط تیم حقوقی پارسی وکیل · آخرین به‌روزرسانی: آبان ۱۴۰۵
دانستنی حقوقی

لایحه چیست؟

«لایحه» در زبان حقوقی دو معنای جدا دارد. در دادگاه، نوشته‌ای است که طرف پرونده یا وکیلش دفاع، دلیل یا اعتراض خود را در آن به‌طور مکتوب به دادگاه یا دادسرا می‌دهد. در قانون‌گذاری، پیشنهاد قانونی است که دولت پس از تصویب هیئت وزیران به مجلس می‌برد. این صفحه هر دو را با متن قانون توضیح می‌دهد و برای نوشتن لایحهٔ پرونده‌تان، نمونه و ابزار را نشان می‌دهد.

اصول ۷۴ و ۷۵ قانون اساسی
آیین دادرسی مدنی: مواد ۹۳، ۲۰۳ و ۳۰۳
بازبینی ۲۵ آبان ۱۴۰۵

لایحه در یک نگاه

پاسخ کوتاه: لایحه یعنی نوشته‌ای که به یک مرجع رسمی داده می‌شود تا بر اساس آن تصمیم بگیرد. در دادگاه و دادسرا، لایحه نوشتهٔ طرف پرونده یا وکیل او است که ضمیمهٔ پرونده می‌شود؛ مثل لایحهٔ دفاعیه یا لایحهٔ تجدیدنظرخواهی. در مجلس، «لایحهٔ قانونی» پیشنهاد قانونی است که پس از تصویب هیئت وزیران به مجلس تقدیم می‌شود؛ پیشنهادی که از طرف دست‌کم پانزده نماینده بیاید «طرح» نام دارد (اصل ۷۴ قانون اساسی).
معنای اول · پرونده
لایحه در دادگاه و دادسرا
نوشته‌ای که طرف پرونده یا وکیلش برای دادگاه یا دادسرا می‌فرستد: دفاعیه، ایرادات، تجدیدنظر، فرجام.
انواع و قواعد ↓
معنای دوم · قانون‌گذاری
لایحهٔ دولت به مجلس
پیشنهاد قانونی که پس از تصویب هیئت وزیران به مجلس داده می‌شود (اصل ۷۴ قانون اساسی).
طرح، لایحه، فوریت ↓

لایحه در دادگاه یعنی چه؟

لایحه دعوای تازه‌ای شروع نمی‌کند؛ در جریان پرونده‌ای که از قبل باز شده نوشته می‌شود و به آن ضمیمه می‌شود.

لایحه نوشته‌ای است که خواهان، خوانده، شاکی، متهم یا وکیل هر کدام، دفاع، دلیل، پاسخ یا اعتراض خود را در آن به دادگاه یا دادسرا می‌دهد. قانون آیین دادرسی مدنی چند جا به لایحه اثر حقوقی داده است. همین اثرها نشان می‌دهد که لایحه فقط یک نامهٔ توضیحی نیست:

  • جای حضور در جلسه: «اصحاب دعوا می‌توانند در جلسه دادرسی حضور یافته یا لایحه ارسال نمایند.» (مادهٔ ۹۳). البته «در مواردی که دادرس حضور شخص خواهان یا خوانده یا هر دو را لازم بداند این موضوع در برگ اخطاریه قید می‌شود. در این صورت شخصاً مکلف به حضور خواهند بود.» (مادهٔ ۹۴)؛ پس اگر در اخطاریه حضور شخصی خواسته شده، فرستادن لایحه کافی نیست.
  • حضوری یا غیابی بودن حکم: «حکم دادگاه حضوری است مگر این که خوانده یا وکیل یا قائم‌مقام یا نماینده قانونی وی در هیچ یک از جلسات دادگاه حاضر نشده و به طور کتبی نیز دفاع ننموده باشد و یا اخطاریه ابلاغ واقعی نشده باشد.» (مادهٔ ۳۰۳). خوانده‌ای که به هیچ جلسه‌ای نرفته ولی دفاع کتبی داده، حکمش حضوری است؛ و واخواهی فقط برای حکم غیابی است: «محکوم‌علیه غایب حق دارد به حکم غیابی اعتراض نماید. این اعتراض واخواهی نامیده می‌شود.» (مادهٔ ۳۰۵).
  • اقرار در لایحه: «اگر اقرار در دادخواست یا حین مذاکره در دادگاه یا در یکی از لوایحی که به دادگاه تقدیم شده است به عمل آید، اقرار در دادگاه محسوب می‌شود.» (مادهٔ ۲۰۳). مادهٔ ۲۰۴ هم اقرار در «یکی از اسناد یا لوایحی که به دادگاه تقدیم گردیده» را اقرار کتبی می‌داند. هرچه در لایحه بپذیرید، علیه خودتان قابل استناد است.
  • زمان ایرادات: «ایرادات و اعتراضات باید تا پایان اولین جلسه دادرسی به عمل آید مگر اینکه سبب ایراد متعاقباً حادث شود.» (مادهٔ ۸۷). ایرادهایی مثل صلاحیت‌نداشتن دادگاه یا اعتبار امر قضاوت‌شده (مادهٔ ۸۴) را معمولاً در لایحهٔ ایرادات شکلی می‌نویسند.

انواع لایحه در پرونده‌های دادگستری

نوع لایحهچه کسی و چه وقتنمونه و راهنما
لایحهٔ دفاعیهخوانده در دعوای حقوقی یا متهم در پروندهٔ کیفری، در پاسخ به دعوا یا شکایتنمونه لایحه دفاعیه، نمونه‌ها به تفکیک موضوع
لایحهٔ ایرادات شکلیخوانده، تا پایان اولین جلسهٔ دادرسی (مادهٔ ۸۷)نمونه لایحه ایرادات شکلی
لایحهٔ آخرین دفاعمتهم در دادسرا، وقتی بازپرس یا دادیار پس از پایان تحقیقات آخرین دفاع را می‌گیردتوضیح در صفحهٔ لایحه دفاعیه
لایحهٔ تجدیدنظرخواهیطرفی که به رأی بدوی اعتراض دارد؛ دلایل اعتراض در آن نوشته می‌شودنمونه لایحه تجدیدنظرخواهی
لایحهٔ فرجام‌خواهیاعتراض به رأی در دیوان عالی کشور؛ فقط بر پایهٔ جهات قانونی فرجامنمونه لایحه فرجامی
لایحه در دعوای خاصمثلاً خوانده در دعوای وجه چک یا طرف دعوای بانکیدفاع در دعوای چک، لایحه دعاوی بانکی
اعتراض به نظر کارشناسطرفی که با نظریهٔ کارشناس دادگستری موافق نیستاعتراض به نظریه کارشناس
مهلت‌ها در این جدول نیامده‌اند، چون به نوع رأی و مرحلهٔ پرونده بستگی دارند. مهلت پروندهٔ خودتان را از متن ابلاغیه‌ای که در سامانهٔ ثنا گرفته‌اید بخوانید و صفحهٔ مخصوص همان نوع لایحه را ببینید.

لایحه با دادخواست و شکواییه چه فرقی دارد؟

دادخواستشکواییهلایحه
کارکردشروع دعوای حقوقی: «شروع رسیدگی در دادگاه مستلزم تقدیم دادخواست می‌باشد.» (مادهٔ ۴۸)شروع پروندهٔ کیفری با شکایت از جرمنوشته‌ای در جریان پروندهٔ موجود
خواستهٔ تازهبله؛ خواسته در آن تعیین می‌شودتعقیب و مجازات مرتکبنه؛ دفاع، پاسخ، دلیل یا اعتراض
نمونه در سایتنمونه دادخواستنمونه شکواییهنمونه لایحه

نکتهٔ مهم برای خوانده: اگر می‌خواهید علیه خواهان خواستهٔ مستقل داشته باشید، لایحه کافی نیست. «دعوای متقابل به موجب دادخواست اقامه می‌شود، لیکن دعاوی تهاتر، صلح، فسخ، رد خواسته و امثال آن که برای دفاع از دعوای اصلی اظهار می‌شود، دعوای متقابل محسوب نمی‌شود و نیاز به تقدیم دادخواست جداگانه ندارد.» (مادهٔ ۱۴۲). پس دفاع‌هایی مثل تهاتر، فسخ یا رد خواسته را می‌توان در همان لایحه نوشت، ولی دعوای متقابل دادخواست جداگانه می‌خواهد.

لایحهٔ قانونی: پیشنهاد دولت به مجلس

در خبرها وقتی می‌گویند «لایحهٔ … به مجلس رفت»، منظور همین معنا است.

اصل ۷۴ قانون اساسی دو راه برای پیشنهاد قانون تعیین کرده است: «لوایح قانونی پس از تصویب هیئت وزیران به مجلس تقدیم می‌شود و طرحهای قانونی به پیشنهاد حداقل پانزده نفر از نمایندگان، در مجلس شورای اسلامی قابل طرح است.»

دربارهٔ بار مالی هم اصل ۷۵ می‌گوید: «طرح‌های قانونی و پیشنهادها و اصلاحاتی که نمایندگان در خصوص لوایح قانونی عنوان می‌کنند و به تقلیل درآمد عمومی یا افزایش هزینه عمومی می‌انجامد، در صورتی قابل طرح در مجلس است که در آن طریق جبران کاهش درآمد یا تأمین هزینه جدید نیز معلوم شده باشد.»

بودجهٔ سالانه هم از همین راه می‌آید: «بودجه سالانه کل کشور به ترتیبی که در قانون مقرر می‌شود از طرف دولت تهیه و برای رسیدگی و تصویب به مجلس شورای اسلامی تسلیم می‌گردد.» (اصل ۵۲)؛ برای همین به آن «لایحهٔ بودجه» می‌گویند.

لایحهطرح
پیشنهاددهندهدولت، پس از تصویب هیئت وزیراندست‌کم پانزده نفر از نمایندگان
مبنااصل ۷۴ قانون اساسیاصل ۷۴ قانون اساسی
بار مالیاگر نمایندگان در آن پیشنهاد یا اصلاحی بدهند که درآمد عمومی را کم یا هزینهٔ عمومی را زیاد کند، باید راه جبرانش معلوم باشد (اصل ۷۵)اگر درآمد عمومی را کم یا هزینهٔ عمومی را زیاد کند، باید راه جبرانش معلوم باشد (اصل ۷۵)
پس از تصویبهر دو به شورای نگهبان فرستاده می‌شوند (اصل ۹۴) و رئیس‌جمهور مصوبه را امضا و برای اجرا ابلاغ می‌کند (اصل ۱۲۳)همان

مسیر یک لایحه تا قانون شدن

  • تصویب در هیئت وزیران و تقدیم به مجلس (اصل ۷۴).
  • بررسی در کمیسیون: برای لایحهٔ عادی، مهلت کمیسیون اصلی حداکثر سه ماه از تاریخ ارجاع است (مادهٔ ۱۴۱ آیین‌نامهٔ داخلی مجلس).
  • رأی در صحن علنی: «بررسی و تصویب کلیه طرح‌ها و لوایح عادی یک‌شوری خواهد بود به‌جز مواردی که در این آیین‌نامه نحوه رسیدگی مشخص شده و یا به تشخیص هیأت رئیسه بررسی آنها به صورت دوشوری ضرورت داشته باشد.» (مادهٔ ۱۳۹ آیین‌نامهٔ داخلی).
  • شورای نگهبان: «کلیه مصوبات مجلس شورای اسلامی باید به شورای نگهبان فرستاده شود.»؛ شورا حداکثر ظرف ده روز آن را با موازین اسلام و قانون اساسی می‌سنجد و اگر مغایر ببیند، برای تجدید نظر به مجلس برمی‌گرداند (اصل ۹۴).
  • امضا و ابلاغ: رئیس‌جمهور مصوبه را امضا می‌کند و برای اجرا در اختیار مسئولان می‌گذارد (اصل ۱۲۳).
برخی منابع قدیمی‌تر می‌نویسند لایحهٔ عادی «دوشوری» است. در متن فعلی آیین‌نامهٔ داخلی مجلس (مادهٔ ۱۳۹) قاعده یک‌شوری است و دوشوری استثنا است.

لایحهٔ فوری: یک‌فوریتی، دوفوریتی، سه‌فوریتی

«طرح‌ها و لوایح فوری عبارتند از یک فوریتی، دو فوریتی و سه فوریتی.» (مادهٔ ۱۵۴). فوریت را خود دولت ضمن لایحه می‌خواهد یا پانزده نماینده کتباً تقاضا می‌کنند، و مجلس دربارهٔ آن رأی می‌گیرد (مادهٔ ۱۵۵).

نوعرأی لازم برای فوریت (مادهٔ ۱۵۵)نحوهٔ رسیدگی
عادی—کمیسیون اصلی حداکثر سه ماه؛ یک‌شوری، مگر استثناهای مادهٔ ۱۳۹
یک‌فوریتیاکثریت مطلق حاضرانکمیسیون اصلی حداکثر یک ماه و نیم (مادهٔ ۱۴۱)؛ یک‌شوری و خارج از نوبت (مادهٔ ۱۶۰)
دوفوریتیدوسوم حاضرانچاپ، توزیع و ارجاع به کمیسیون حداکثر چهار ساعت پس از تصویب فوریت؛ گزارش کمیسیون حداکثر سه روز کاری پس از تصویب فوریت (مادهٔ ۱۶۱)
سه‌فوریتیدوسوم مجموع نمایندگانبلافاصله پس از تصویب فوریت، کلیات و سپس مواد در همان جلسه (مادهٔ ۱۶۲)

«لایحهٔ قانونی» در نام بعضی قوانین

در عنوان برخی قوانین قدیمی‌تر عبارت «لایحهٔ قانونی» آمده است؛ این عبارت بخشی از نام همان مصوبه است. نمونهٔ آشنا برای وکلا «لایحهٔ قانونی استقلال کانون وکلای دادگستری» مصوب ۵ اسفند ۱۳۳۳ است.

لایحهٔ پرونده‌تان را بنویسید

اگر به‌خاطر پرونده‌ای به این صفحه رسیده‌اید، از یکی از این‌ها شروع کنید.

نوشتن لایحه با هوش مصنوعی

نمونهٔ کامل لایحه دفاعیه و نگارش رایگان، با خروجی Word. شروع ←

نمونه لایحه به تفکیک موضوع

کلاهبرداری، خیانت در امانت، توهین، چک، تخلیه و… نمونه‌ها ←

لایحه تجدیدنظرخواهی

جهات تجدیدنظر و نقد دادنامه. نمونه ←

لایحه ایرادات شکلی

ایرادهای مادهٔ ۸۴ به زبان ساده. نمونه ←

ویدیوی آموزش نوشتن لایحه دفاعیه در ۶ گام؛ نمونه‌های دیگر: لایحه فرجام‌خواهی، لایحه دعاوی بانکی، دفاع در دعوای مطالبه وجه چک.

منابع و آخرین بازبینی

آخرین بازبینی محتوا: ۲۵ آبان ۱۴۰۵. مواد قانونی از متن قانون نقل و با آن تطبیق داده شده‌اند؛ ارقام و تاریخ‌ها فقط وقتی آمده‌اند که منبع رسمی یا اعلام رسمی داشته‌اند.

  • قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اصول ۵۲، ۷۴، ۷۵، ۹۴ و ۱۲۳ — متن در مرکز پژوهش‌های مجلس
  • قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور مدنی (مصوب ۱۳۷۹)، مواد ۴۸، ۸۴، ۸۷، ۹۳، ۹۴، ۱۴۲، ۲۰۳، ۲۰۴، ۳۰۳ و ۳۰۵
  • قانون آیین‌نامهٔ داخلی مجلس شورای اسلامی، مواد ۱۳۹، ۱۴۱، ۱۵۴، ۱۵۵، ۱۶۰، ۱۶۱ و ۱۶۲ — متن در مرکز پژوهش‌های مجلس
  • لایحهٔ قانونی استقلال کانون وکلای دادگستری، مصوب ۱۳۳۳/۱۲/۵ (فقط عنوان و تاریخ نقل شده است).

این صفحه راهنمای عمومی است و جای مشاورهٔ وکیل یا نظر مرجع رسمی را نمی‌گیرد. قوانین و ابلاغیه‌ها تغییر می‌کنند؛ پیش از اقدام، متن روز و وضعیت پروندهٔ خودتان را بررسی کنید. پارسی وکیل سامانه‌های رسمی را اداره نمی‌کند و استعلام زنده انجام نمی‌دهد.

آنچه احتمالاً می‌پرسید

لایحه چیست؟
لایحه دو معنا دارد. در دادگاه و دادسرا، نوشته‌ای است که طرف پرونده یا وکیلش دفاع، دلیل، پاسخ یا اعتراض خود را در آن می‌دهد و ضمیمهٔ پرونده می‌شود. در قانون‌گذاری، «لایحهٔ قانونی» پیشنهاد قانونی است که پس از تصویب هیئت وزیران به مجلس تقدیم می‌شود (اصل ۷۴ قانون اساسی).
فرق طرح و لایحه چیست؟
هر دو پیشنهاد قانون‌اند و تفاوتشان در پیشنهاددهنده است: لایحه را دولت پس از تصویب هیئت وزیران به مجلس می‌دهد و طرح را دست‌کم پانزده نفر از نمایندگان مطرح می‌کنند (اصل ۷۴ قانون اساسی). پس از تصویب، هر دو به شورای نگهبان فرستاده می‌شوند (اصل ۹۴).
لایحه دفاعیه چیست؟
نوشته‌ای است که خوانده یا متهم یا وکیلش دفاعیات، دلایل و خواستهٔ خود را در آن به دادگاه یا دادسرا می‌دهد. نمونهٔ کامل و ابزار نوشتن آن در صفحهٔ نمونه لایحه دفاعیه است.
فرق لایحه با دادخواست چیست؟
دادخواست دعوای حقوقی را شروع می‌کند و خواسته در آن تعیین می‌شود؛ مادهٔ ۴۸ آیین دادرسی مدنی می‌گوید شروع رسیدگی در دادگاه مستلزم تقدیم دادخواست است. لایحه در جریان پروندهٔ موجود نوشته می‌شود و خواستهٔ تازه نمی‌سازد. اگر خوانده خواستهٔ مستقلی دارد، باید دعوای متقابل را با دادخواست بدهد (مادهٔ ۱۴۲).
می‌توانم به‌جای رفتن به جلسهٔ دادگاه لایحه بفرستم؟
در دعاوی حقوقی بله: طبق مادهٔ ۹۳ آیین دادرسی مدنی، اصحاب دعوا می‌توانند در جلسه حاضر شوند یا لایحه بفرستند. ولی اگر دادرس حضور شخص شما را لازم بداند، این موضوع در اخطاریه قید می‌شود و باید شخصاً بروید (مادهٔ ۹۴).
اگر در لایحه چیزی را قبول کنم، اقرار حساب می‌شود؟
بله. طبق مادهٔ ۲۰۳ آیین دادرسی مدنی، اقراری که در یکی از لوایح تقدیم‌شده به دادگاه بیاید اقرار در دادگاه محسوب می‌شود و مادهٔ ۲۰۴ آن را اقرار کتبی می‌داند. پیش از ثبت لایحه، جمله‌هایی را که چیزی را می‌پذیرند دوباره بخوانید.
اگر به جلسه نروم ولی لایحه بدهم، حکم غیابی می‌شود؟
طبق مادهٔ ۳۰۳ آیین دادرسی مدنی، حکم وقتی غیابی است که خوانده در هیچ جلسه‌ای حاضر نشده و به‌طور کتبی هم دفاع نکرده باشد (یا اخطاریه ابلاغ واقعی نشده باشد). پس خوانده‌ای که لایحهٔ دفاعیه داده، حکمش حضوری است و واخواهی، که مخصوص حکم غیابی است (مادهٔ ۳۰۵)، برایش مطرح نیست.
لایحه را چطور به دادگاه بدهیم؟
در عمل لایحه را از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت می‌کنند تا ضمیمهٔ پرونده شود. مهلت و مرجع پروندهٔ خودتان را از متن ابلاغیه‌ای که در سامانهٔ ثنا گرفته‌اید بخوانید.
لایحهٔ دوفوریتی یعنی چه؟
لایحه‌ای که مجلس با رأی دوسوم حاضران برایش دو فوریت تصویب کرده است (مادهٔ ۱۵۵ آیین‌نامهٔ داخلی مجلس). حداکثر چهار ساعت پس از تصویب فوریت چاپ و به کمیسیون ارجاع می‌شود و گزارش کمیسیون حداکثر سه روز کاری پس از تصویب فوریت به هیأت رئیسه فرستاده می‌شود (مادهٔ ۱۶۱). در لایحهٔ سه‌فوریتی، کلیات و مواد در همان جلسه بررسی می‌شود (مادهٔ ۱۶۲).
لایحهٔ بودجه چیست؟
طبق اصل ۵۲ قانون اساسی، بودجهٔ سالانهٔ کل کشور را دولت تهیه می‌کند و برای رسیدگی و تصویب به مجلس می‌دهد. چون پیشنهاد از طرف دولت است، به آن لایحهٔ بودجه می‌گویند.

سرویس‌های مرتبط دیگر

اگر این صفحه برایتان جذاب بود، این مطالب و سرویس‌ها هم احتمالاً مفید خواهند بود.

کار را با نصب پارسی وکیل آغاز کنید

روی هر سکویی هستید، یک گزینه مناسب پارسی وکیل برای شما آماده است. اندروید نیتیو، نسخه وب، یا ربات‌های تلگرام و بله.

مشاهده گزینه‌های نصب